فرش ها

برندها و فروشگاه ها

اخبار و مقالات

بررسی فرش دوران صفویان

۴۱۰۱۰

بررسی فرش دوران صفویان

اوج هنر فرشبافی در ایران زمین با دوره پادشاهی صفویان مقارن می باشد. در واقع عالی ترین نقوش فرش در دوره صفویان بافته شده است .

مقدمه

تاريخ اوج هنر فرش بافي ايران را بايددر دوران صفويان تحقیق كرد. در واقع برخي از بهترین قالي هاي ايران كه تنها نمونه هاي باقيمانده از دوران عظمت اين هنر مي باشند متعلق به دوران حكومت پادشاهان صفويه است. از طرفی در این دوران، دیگر هنرها از جمله معماری، کاشی کاری، نقاشی، خطاطی وغیره در حد درخشش خود بود.

در تحلیل قالی صفوی نمی توان از وضع درخشان قالی در دوره ی تیموری غافل شد. از ویژگی های مهم این دو دوره این است که سنت نقاشی در اواخر دوره تیموریان و اوایل دوره صفویان موجب تأثیر نقاشان در نقشه قالی های تیموری و صفوی شد. در طبقه بندی زمانی قالی های صفوی دوره ها ی حکومت شاه طهماسب و شاه عباس اول بسیار حائز اهمیت است.

قالی این دوره را از نظر ترکیب نقشه میتوان به چهار بخش تقسیم کرد:

1. قالی های دارای طرح متمرکز

2. قالی های دارای طرح های سراسری

3. طرح های یک طرفه یا نامتقارن

4. قالی های تصویر دار

چکیده

در ابتدا واژۀ قالی را معرفی کرده و پس از آن در مورد معروف ترین نقشه دورۀ صفویه یعنی گل شاه عباسی توضیح داده می شود واینکه در دورۀ صفویه نقوشی مانند اسلیمی و ختایی چه تغییراتی کرده اند. همچنین درمورد حاشیه قالی های صفوی و طرح های رایج در دورۀ صفوی توضیح داده می شود و در آخربه معرفی قالی های معروفی که در دورۀ صفویه بافته شده اند خواهیم پرداخت .

واژۀ قالی

در نوشته های بازمانده از زبان پهلوی برای قالی نفیس واژۀ بُپ یا بوپ ( bop/bup ) و براي فرش و نمد واژه نمت و براي فرش ، جامه و بستر واژه ويسترگآمده است كه واژه اخير از ويسترتن به معني گستردن مي آيد! معناي بوب در فرهنگ لغت دهخدا چنين آمده است :

فرش و بساط خانه ، فرشي كه آن را انبوب نيز گويند.

در ارمني ، بوب و پهلوي ، بوپ و درتاريخ طبري از ابوجعفر محمد بن حریر طبري ( حدود ۲۲۶ – ۳۱۰ ه . ق ) واژه « بساط »مترادف فرش آمده است و آنجا كه از « فرش بهارستان » سخن مي رود كه در حمله اعراب به ايران از كاخ تيسفون به دست آمد چنين مي آيد : « بساطي يافتند از ديبا، شصت ارش اندر شصت ارش » . در معجم البلدان از ياقوت حموي ( اوايل قرن هفتم ه . ق . ) درنزهه القلوب حمدالله مستوفي ( ۷۵۰ ه . ق . ) از قول ابوعون صاحب كتاب الذبیح چنين آمده است :

« در قالي قلا فرشي بافته مي شود كه آنرا قالي نامند و قالي نسبت اختصاري است به شهر قالي قلا و قالي قلا شهری است درارمنستان كبير …. از عهد انوشيروان، هنوز ارمنستان به دست ايرانيان بود تا اسلام آمد … « ارمينياغس » يكي از مردم ارمنستان زمام حكومت را در دست گرفت. پس از وي زني به حكومت رسيد بنام «قالي » و شهري ساخت و آن را « قالي قاله » ناميد كه به معناي احسان قالی است.

 تصویر ۱ - بررسی فرش دوران صفویان

گل شاه عباسی

طرح هایی از گل های گوناگون مانند: گلانار، گل بادام، گل حنایی، گل سرخ، گل نسترن، گل نیلوفر و گل گرد که به صورت تک گلیا با تزییناتی در درون، در زیر و در سرگل و در دو سوی آن، نگاره را به صورت گل هایچهارپر، هشت پر، چند گل بر یک بوته، تنها و یا پیوسته به اسلیمی و ختایی نشان میدهند.

گل های شاه عباسی، در اساس، به وسیلۀهنرمندان دوران صفویه رواج پیدا کرد. نقش های آن در زمان صفویه ریز بوده و با گذشتزمان بزرگتر شد و هر بار با نوآوری، در دسته ای از نقش ها چهرۀ تازه ای به خودگرفت. مثلاً گل انار نخست، به شکل میوۀ انار بود، با شکوفه ای که از دهانه اش روییدهبود. آنگاه در طرح های بعدی بخشی از پوست این انار باز شده و پس از آن همۀ پوستانار ترک ترک شده بر گرد میوه حلقه زد. هنوز نیز در وسط گل شاه عباسی، دانه هاییکه نشانۀ دانه های انار است، پیداست.

اسلیمی

نقشی «تجریدی» که از نگاره های اساسیهنرهای تزیینی ایران به شمار می آید و گردش آن از جمله زیباترین نقش های زینتی هنرایران است. در قالی های زمان صفویه این نگاره همراه با نقش های برگ، شکوفه، غنچه،گل های شاه عباسی و پرندگان رواج داشت.

ترنج

نقش قراردادی که در میان نگاره های قالیجای ویژه ای دارد. در درون، آذینه های شاه عباسی و در اساس: برگ و گل و اسلیمیاست. در شکل کل خود: چهارگوشه، لوزی، بیضی یا گرد همچون خورشید یا ستاره و گل هایچندپر است. در درون ترنج گاهی طرحی از نواری از ابر به شیوۀ خاص (اسلیمی مارپیچ)نقش می شود که در قالی های دوران صفوی شکلی کاملاً آشکار دارد.

طرح های ختایی

طرح های ختایی از نقوشی هستند که بهوفور در قالی های دورۀ صفویه و بعد از آن استفاده شده اند.

حاشیه

در طرح هایی بر اساس سنت قالی بافی صفوی،حاشیه های کوچک و ساده بافته می شود و در طرح هایی مانند طرح «گلدان»، حاشیه هاباریک نقش می شود.

طرح فرش های صفوی

فرش های بافته شده در این دوران براساس طرح های آن در گروه های زیر طبقه بندی می شوند:

طرح گردان، لچک و ترنج، ترنج دار،گلدانی، شکارگاه، گلدار هراتی، درخت و بوته، باغی، لهستانی، طرح ها و نقشه های تصویریو طرح های شاه عباسی.

توضیحاتی در مورد برخی از طرح ها

طرح گردان: از دورۀ پادشاهی شاه طهماسبدر قالی های صفوی رواج یافت.

لچک و ترنج: منشأ این طرح به نقوشگلستان و طرح های باغی در قالی ایران برمی گردد. ضمن آنکه برخی معتقدند که اصل اینطرح ابتدا بر روی جلد قرآن ها و کتب نفیس دیده شده و از آنجا مورد توجه طراحان قالیقرار گرفته و با رعایت اصول و ضوابط مربوط به قالی ایران راه یافته است. طرح لچک وترنج، طرحی است عمومی، معروف و زیبا و بسیار رایج در قالی ایران که از مکتب شاه عباسی به این سو در قالی بافی مناطق مختلف کشورمان کاربردهای زیادی داشته است.

ترنج دار: بر اساس این طرح، قالی فقطدارای ترنج است و فاقد لچک است.

گلدانی: مشخصۀ عمدۀ این گروه از طرحها، وجود یک یا چند گلدان در اندازه های مختلف است. گاه یک گلدان بزرگ پر از گل،تمام قالی را می پوشاند و گاه چند گلدان به طور متقارن در اطراف متن و یا به دنبالهم، سراسر متن قالی را فرا می گیرد. مشهورترین طرح های گلدانی عبارتند از:

گلدانی ختایی، گلدانی محرابی، گلدانیسراسری، گلدانی دو طرفه، گلدانی ظل السطان (گل وبلبل)، گلدانی حاج خانمی، گلدانیتکراری، گلدانی یک طرفه و گلدانی لچک و ترنج.

شکارگاه: فرش های بافته شده در این سبکمعمولاً تجسم کننده صحنه هایی از شکار و طبیعت می باشند. در متن اینگونه نقوش، حیواناتیاز قبیل شر و گورخر و غیره و شکارچیانی که در صدد تعقیب آنها هستند دیده می شوند.این طرح ریشه در هنر ایران باستان داشته، به طوری که نقوش دوران ساسانی مبین اینمطلب است.

از طرح های این گروه می توان بهشکارگاه درختی، شکارگاه ترنج دار، شکارگاه قابی، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسریاشاره داشت.

درخت و بوته: درخت، نگاره ای است کهنزد همه ی ملل و اقوام کاربرد دارد و اصولاً درخت به نشانه ی سرسبزی و خرمی وطراوت در پیش همه عزیز و محترم است. درخت، به صورت کمانی و به صورت شکسته و به طورمستقل و یا از گلدان سر برآورده است که گاه بر شاخه هایش پرندگانی نشسته اند، یکیاز نگاره های متداول در قالی ایران است. درخت سرو و درخت بید مجنون از نگاره هایدرختی بسیار رایج در قالی های شهری، روستایی و ایالتی کشورمان است.

طرح باغی: طرح های باغی یا نقوش گلستانبر روی قالی بهشت را یادآور می شود و پدیدآوردن چنین فضاهای زیبا و سرشار از طراوتو زندگی را بر روی زمین خاکی پیشنهاد می کند تا «باغ ایرانی» در معماری ایران نمودیابد و جلوه گر شود. فرش بهارستان، قالی پازیک از نمونه طرح های باغی یا نقوشگلستان در قالی ایران است. و علاقه ی ایرانیان به نمایاندن باغ و گلستان بر رویقالی که اساساً با «نقشه فردوس» و «بهشت» ارتباط دارد را نشان می دهد.

لهستانی: فرش هایی که از سوی پادشاه لهستان سیگیسمو ندسوم (۱۶۳۲-۱۵۸۷م) سفارش داده شد و به فرش های لهستانی معروف شدند.

طرح ها و نقشه های تصویری:

سابقه ی طرح های تصویری در قالی ایراندر پرده ای از ابهام است اما از دوره ی صفویه به این سو شاهد طرح های متعدد تصویریدر قالی برفی از مناطق ایران بوده ایم.

نخستین قالی های موجود متعلق به دوره یصفویه در ابعاد کوچک و در واقع قالیچه هایی است که تصاویری از پرندگان و جانوران ویا صحنه هایی از شکار و بزم را به تصویر کشیده است.

طرح های شاه عباسی: اساس این طرح را گلهای طراحی شده خاصی (به نام گل معروف شاه عباسی) تشکیل می دهد. در این طرح ها گلهای شاه عباسی به همراه بندهای ختایی و گاه ضمن تلفیق آن ها با اسلیمی ها، انواعمختلفی از نقوش فرش را ارائه می دهد. لچک ترنج شاه عباسی، شاه عباسی شیخ صفی،افشان شاه عباسی، شاه عباسی درختی، شاه عباسی جانوری، شاه عباسی تصرفی و … در زمره ی طرح های این گروه است.

نقوش دوره ی صفویه را از نظر نوع طراحیاز موارد ذیل می توان ریشه یابی نمود:

۱٫ گچبری های مساجد و ابنیه عمومی

۲٫ حجاری های مربوط به ساختمان های تاریخیازجمله دوران ساسانی و هخامنشی (نقوش طاق بستان و تخت جمشید و ….)

۳٫ کاشیکاری های مدارس و مساجد قدیمیاز جمله مدرسه قدیمی سمرقند (کاشیکاری های دوره ی تیموری)، مسجد گوهر شاد مشهد و …

۴٫ جلد کتاب ها و برگ های مذهب در بعضیاز کتب قدیمی که در آن ها ترنج و محراب به وفور مشاهده می شود.

۵٫ مینیاتورهای ایرانی قبل از دورانصفویه (از قرن ۸ تا ۱۰ هجری)

معرفی چند تخته قالی دوره ی صفوی

 تصویر ۲ - بررسی فرش دوران صفویان

۱٫ قالی اردبیل (معروف به قالی شیخ صفی):

– سال ساخت: ۹۴۶ (هـ .ق) (۲۰ سال اولیهدوره صفویه)

– مواد اولیه: تار و پود از ابریشم،پرز از پشم

– نام بافنده: مقصود کاشانی؛ نامبافنده همراه با مطلع اشعار حافظ آمده است:

جز آستان توام در جهان پناهی نیست سرمرا بجز این، در حواله گاهی نیست

این نوشته همراه با نام بافنده در بالایفرش آمده است.

– تراکم: این قالی در هر متر مربع،۵۱۷۰۰۰ گره از نوع فارسی (سنه) به کار رفته است.

– ابعاد: ۱۱۵۲×۵۳۴ سانتی متر (کار بافتآن یک سال و نیم طول کشیده است)

– طراحی: در وسط این قالی ترنج زیباییقرار دارد که ۱۲ کلاله دور آن ها را احاطه نموده است و نقش یک چهارم از این ترنجبا کلاله های مربوط، در چهار گوشه زمینه ی فرش تکرار شده و بدین ترتیب لچک هایچهار گانه ی قالی را می سازد. (لچک و ترنج).

– رنگ: زمینه ی فرش آبی سیر است و تمامیآن با گل های بسیار ظریف تزیین شده است. در داخل حاشیه ی بزرگ که با سه نوار حاشیهای باریک محصور شده، نقش کتیبه ها و گلوله هایی به صورت یک در میان دیده می شود

– محل نگهداری: موزه ی ویکتوریا آلبرتلندن (Victoria & Albert)

* این قالی نفیس، توسط شرکت زیگلر (Ziegler) که از سال ۱۸۸۳ میلادی در ایران در زمینهی تولید و تجارت فرش فعالیت می نمود، از ایران خارج شده و به مبلغ ۲۰۰۰ لیره استرلینگ،به موزه ی ویکتوریا آلبرت لندن فروخته شد.

– محل بافت: عده ای تبریز و برخی قزوینو برخی کاشان (که مرکز بافت قالی های نفیس ابریشمی بوده) را محل بافت این قالی میدانند.

* اکنون مشابه ای از این نوع قالی کهبافتش ظریف تر است، در موزه ی لس آنجلس در کالیفرنیا نگهداری می شود.

۲٫ قالی موج دریا (the sea wave carpet)

– محل نگهداری: این فرش در موزه ی وینقرار دارد.

– نقشه قالی: طراحی این فرش از طراحیهای دیگر متمایز است. در قسمتهای بالا و پایین این فرش، ترنج بسیار بزرگی تصویرشده و پیرامون آن تصاویری از یک کشتی و دریا نورد بافته شده است. گویا دلیل ایننوع طراحی، سفارش سازنده ی آن بوده، زیرا بر طبق سفارش یک بازرگان پرتغالی، که دراین دوران در بنادر جنوب ایران (بندر عباس) در رفت و آمد بوده، بافته شده است.

– ابعاد: ۷۲/۳×۷۷/۶ متر.

– مواد اولیه: تار و پود پشمی.

– تراکم: ۵۰۰ هزار گره در هر متر مربع.

– محل بافت: این فرش نفیس گویا توسطهنرمندان کرمانی بافته شده است.

۳٫ فرش چلسی: (Chelseacarpet)

– دلیل نامگذاری (چلسی): این فرش از یکیاز تاجران خیابان کینگز در چلسی واقع در لندن خریداری شده، و به همین دلیل به چلسی،معروفیت یافته است.

– مواد اولیه: تار و پود از ابریشم،پرز از پشم.

– ابعاد: ۵۴۰×۳۶۰ سانتی متر.

– گره: از نوع فارسی (سنه)

– تراکم: تعداد گره ی آن ۷۳۸۷ گره دردسیمتر مربع است.

– طراحی: این فرش دارای دو ترنچ کامل وبا کلاله های جانبی و دو نیم ترنج متصل به حاشیه و لچک هایی به نقش یک چهارم ترنجاست.

– رنگامیزی: زمینه این فرش لاکی رنگاست و در آن حیوانات شکار، مانند اهو و گوزن؛ و وحوشی مانند شیر و پلنگ و جانورانیمانند حیوانات افسانه ای (اژدها) در میان شاخ و برگ گلدار دیده می شوند. در حاشیه یاین فرش دو سری ختائی، به هم پیوسته است.

قالی سراسر گل و جانور: موزه هنر وصنعت اتریش، وین:

این قالی یکی از نفیس ترین نمونه هایموجود از گروه قالی های سراسر گل و جانور است که به دست ما رسیده است و از این نظردی بین قالی های نفیس و پرارزش مقام والایی دارد مانند قالی اردبیل و قالی شکارگاهموزه ی وین و قالی چلسی، تار و پود آن از ابریشم است. مانند قالی اردبیل در هر اینچمربع ۱۹×۱۷ گره دارد. تمام طرح (به استثنای دو گل بزرگ پیچ در پیچ ختایی سبز رنگدر وسط نیمه بالا و پایین آن) بسیار استادانه کشیده شده و با مهارت بسیار بافتهشده است. نازیبایی و اعوجاج دو گل بزرگ ممکن است بر اثر بدی بافت آن باشد، چه آنها را به طور اریب بافته اند که کار دشواری است.

حاشیه ی این قالی دارای نگاره های مارپیچبا اسلیمی های درهم پیچیده و به هم پیچیده است که با استادی کامل بافته شده، حاشیۀدرون از قاب هایی با اندازه های مساوی تشکیل شده که درون هر یک نوشته هایی بافتهشده است. باید گفت جنبۀ تزیینی این قبیل حواشی با قاب هایی که نوشته ها را در بر میگیرد باهیچ طرحی قابل مقایسه نیست. متن قالی قرمز پررنگ، حاشیه سبز سیر و حواشیذرونی زرد رنگ است.

قالی نقش گلدانی با متن سرخ: موزه ویکتوریاو آلبرت، لندن

در بین هشت تخته از نفیس ترین قالی هایجهان باید نمونه ای از قالی نقش گلدانی و اشکال مختلف آن نیز گنجانیده شود.

بررسی فرش دوران صفویان

اوج هنر فرشبافی در ایران زمین با دوره پادشاهی صفویان مقارن می باشد. در واقع عالی ترین نقوش فرش در دوره صفویان بافته شده است .

مقدمه

تاريخ اوج هنر فرش بافي ايران را بايددر دوران صفويان تحقیق كرد. در واقع برخي از بهترین قالي هاي ايران كه تنها نمونه هاي باقيمانده از دوران عظمت اين هنر مي باشند متعلق به دوران حكومت پادشاهان صفويه است. از طرفی در این دوران، دیگر هنرها از جمله معماری، کاشی کاری، نقاشی، خطاطی وغیره در حد درخشش خود بود.

در تحلیل قالی صفوی نمی توان از وضع درخشان قالی در دوره ی تیموری غافل شد. از ویژگی های مهم این دو دوره این است که سنت نقاشی در اواخر دوره تیموریان و اوایل دوره صفویان موجب تأثیر نقاشان در نقشه قالی های تیموری و صفوی شد. در طبقه بندی زمانی قالی های صفوی دوره ها ی حکومت شاه طهماسب و شاه عباس اول بسیار حائز اهمیت است.

قالی این دوره را از نظر ترکیب نقشه میتوان به چهار بخش تقسیم کرد:

1. قالی های دارای طرح متمرکز

2. قالی های دارای طرح های سراسری

3. طرح های یک طرفه یا نامتقارن

4. قالی های تصویر دار

چکیده

در ابتدا واژۀ قالی را معرفی کرده و پس از آن در مورد معروف ترین نقشه دورۀ صفویه یعنی گل شاه عباسی توضیح داده می شود واینکه در دورۀ صفویه نقوشی مانند اسلیمی و ختایی چه تغییراتی کرده اند. همچنین درمورد حاشیه قالی های صفوی و طرح های رایج در دورۀ صفوی توضیح داده می شود و در آخربه معرفی قالی های معروفی که در دورۀ صفویه بافته شده اند خواهیم پرداخت .

واژۀ قالی

در نوشته های بازمانده از زبان پهلوی برای قالی نفیس واژۀ بُپ یا بوپ ( bop/bup ) و براي فرش و نمد واژه نمت و براي فرش ، جامه و بستر واژه ويسترگآمده است كه واژه اخير از ويسترتن به معني گستردن مي آيد! معناي بوب در فرهنگ لغت دهخدا چنين آمده است :

فرش و بساط خانه ، فرشي كه آن را انبوب نيز گويند.

در ارمني ، بوب و پهلوي ، بوپ و درتاريخ طبري از ابوجعفر محمد بن حریر طبري ( حدود ۲۲۶ – ۳۱۰ ه . ق ) واژه « بساط »مترادف فرش آمده است و آنجا كه از « فرش بهارستان » سخن مي رود كه در حمله اعراب به ايران از كاخ تيسفون به دست آمد چنين مي آيد : « بساطي يافتند از ديبا، شصت ارش اندر شصت ارش » . در معجم البلدان از ياقوت حموي ( اوايل قرن هفتم ه . ق . ) درنزهه القلوب حمدالله مستوفي ( ۷۵۰ ه . ق . ) از قول ابوعون صاحب كتاب الذبیح چنين آمده است :

« در قالي قلا فرشي بافته مي شود كه آنرا قالي نامند و قالي نسبت اختصاري است به شهر قالي قلا و قالي قلا شهری است درارمنستان كبير …. از عهد انوشيروان، هنوز ارمنستان به دست ايرانيان بود تا اسلام آمد … « ارمينياغس » يكي از مردم ارمنستان زمام حكومت را در دست گرفت. پس از وي زني به حكومت رسيد بنام «قالي » و شهري ساخت و آن را « قالي قاله » ناميد كه به معناي احسان قالی است.

 تصویر ۱ - بررسی فرش دوران صفویان

گل شاه عباسی

طرح هایی از گل های گوناگون مانند: گلانار، گل بادام، گل حنایی، گل سرخ، گل نسترن، گل نیلوفر و گل گرد که به صورت تک گلیا با تزییناتی در درون، در زیر و در سرگل و در دو سوی آن، نگاره را به صورت گل هایچهارپر، هشت پر، چند گل بر یک بوته، تنها و یا پیوسته به اسلیمی و ختایی نشان میدهند.

گل های شاه عباسی، در اساس، به وسیلۀهنرمندان دوران صفویه رواج پیدا کرد. نقش های آن در زمان صفویه ریز بوده و با گذشتزمان بزرگتر شد و هر بار با نوآوری، در دسته ای از نقش ها چهرۀ تازه ای به خودگرفت. مثلاً گل انار نخست، به شکل میوۀ انار بود، با شکوفه ای که از دهانه اش روییدهبود. آنگاه در طرح های بعدی بخشی از پوست این انار باز شده و پس از آن همۀ پوستانار ترک ترک شده بر گرد میوه حلقه زد. هنوز نیز در وسط گل شاه عباسی، دانه هاییکه نشانۀ دانه های انار است، پیداست.

اسلیمی

نقشی «تجریدی» که از نگاره های اساسیهنرهای تزیینی ایران به شمار می آید و گردش آن از جمله زیباترین نقش های زینتی هنرایران است. در قالی های زمان صفویه این نگاره همراه با نقش های برگ، شکوفه، غنچه،گل های شاه عباسی و پرندگان رواج داشت.

ترنج

نقش قراردادی که در میان نگاره های قالیجای ویژه ای دارد. در درون، آذینه های شاه عباسی و در اساس: برگ و گل و اسلیمیاست. در شکل کل خود: چهارگوشه، لوزی، بیضی یا گرد همچون خورشید یا ستاره و گل هایچندپر است. در درون ترنج گاهی طرحی از نواری از ابر به شیوۀ خاص (اسلیمی مارپیچ)نقش می شود که در قالی های دوران صفوی شکلی کاملاً آشکار دارد.

طرح های ختایی

طرح های ختایی از نقوشی هستند که بهوفور در قالی های دورۀ صفویه و بعد از آن استفاده شده اند.

حاشیه

در طرح هایی بر اساس سنت قالی بافی صفوی،حاشیه های کوچک و ساده بافته می شود و در طرح هایی مانند طرح «گلدان»، حاشیه هاباریک نقش می شود.

طرح فرش های صفوی

فرش های بافته شده در این دوران براساس طرح های آن در گروه های زیر طبقه بندی می شوند:

طرح گردان، لچک و ترنج، ترنج دار،گلدانی، شکارگاه، گلدار هراتی، درخت و بوته، باغی، لهستانی، طرح ها و نقشه های تصویریو طرح های شاه عباسی.

توضیحاتی در مورد برخی از طرح ها

طرح گردان: از دورۀ پادشاهی شاه طهماسبدر قالی های صفوی رواج یافت.

لچک و ترنج: منشأ این طرح به نقوشگلستان و طرح های باغی در قالی ایران برمی گردد. ضمن آنکه برخی معتقدند که اصل اینطرح ابتدا بر روی جلد قرآن ها و کتب نفیس دیده شده و از آنجا مورد توجه طراحان قالیقرار گرفته و با رعایت اصول و ضوابط مربوط به قالی ایران راه یافته است. طرح لچک وترنج، طرحی است عمومی، معروف و زیبا و بسیار رایج در قالی ایران که از مکتب شاه عباسی به این سو در قالی بافی مناطق مختلف کشورمان کاربردهای زیادی داشته است.

ترنج دار: بر اساس این طرح، قالی فقطدارای ترنج است و فاقد لچک است.

گلدانی: مشخصۀ عمدۀ این گروه از طرحها، وجود یک یا چند گلدان در اندازه های مختلف است. گاه یک گلدان بزرگ پر از گل،تمام قالی را می پوشاند و گاه چند گلدان به طور متقارن در اطراف متن و یا به دنبالهم، سراسر متن قالی را فرا می گیرد. مشهورترین طرح های گلدانی عبارتند از:

گلدانی ختایی، گلدانی محرابی، گلدانیسراسری، گلدانی دو طرفه، گلدانی ظل السطان (گل وبلبل)، گلدانی حاج خانمی، گلدانیتکراری، گلدانی یک طرفه و گلدانی لچک و ترنج.

شکارگاه: فرش های بافته شده در این سبکمعمولاً تجسم کننده صحنه هایی از شکار و طبیعت می باشند. در متن اینگونه نقوش، حیواناتیاز قبیل شر و گورخر و غیره و شکارچیانی که در صدد تعقیب آنها هستند دیده می شوند.این طرح ریشه در هنر ایران باستان داشته، به طوری که نقوش دوران ساسانی مبین اینمطلب است.

از طرح های این گروه می توان بهشکارگاه درختی، شکارگاه ترنج دار، شکارگاه قابی، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسریاشاره داشت.

درخت و بوته: درخت، نگاره ای است کهنزد همه ی ملل و اقوام کاربرد دارد و اصولاً درخت به نشانه ی سرسبزی و خرمی وطراوت در پیش همه عزیز و محترم است. درخت، به صورت کمانی و به صورت شکسته و به طورمستقل و یا از گلدان سر برآورده است که گاه بر شاخه هایش پرندگانی نشسته اند، یکیاز نگاره های متداول در قالی ایران است. درخت سرو و درخت بید مجنون از نگاره هایدرختی بسیار رایج در قالی های شهری، روستایی و ایالتی کشورمان است.

طرح باغی: طرح های باغی یا نقوش گلستانبر روی قالی بهشت را یادآور می شود و پدیدآوردن چنین فضاهای زیبا و سرشار از طراوتو زندگی را بر روی زمین خاکی پیشنهاد می کند تا «باغ ایرانی» در معماری ایران نمودیابد و جلوه گر شود. فرش بهارستان، قالی پازیک از نمونه طرح های باغی یا نقوشگلستان در قالی ایران است. و علاقه ی ایرانیان به نمایاندن باغ و گلستان بر رویقالی که اساساً با «نقشه فردوس» و «بهشت» ارتباط دارد را نشان می دهد.

لهستانی: فرش هایی که از سوی پادشاه لهستان سیگیسمو ندسوم (۱۶۳۲-۱۵۸۷م) سفارش داده شد و به فرش های لهستانی معروف شدند.

طرح ها و نقشه های تصویری:

سابقه ی طرح های تصویری در قالی ایراندر پرده ای از ابهام است اما از دوره ی صفویه به این سو شاهد طرح های متعدد تصویریدر قالی برفی از مناطق ایران بوده ایم.

نخستین قالی های موجود متعلق به دوره یصفویه در ابعاد کوچک و در واقع قالیچه هایی است که تصاویری از پرندگان و جانوران ویا صحنه هایی از شکار و بزم را به تصویر کشیده است.

طرح های شاه عباسی: اساس این طرح را گلهای طراحی شده خاصی (به نام گل معروف شاه عباسی) تشکیل می دهد. در این طرح ها گلهای شاه عباسی به همراه بندهای ختایی و گاه ضمن تلفیق آن ها با اسلیمی ها، انواعمختلفی از نقوش فرش را ارائه می دهد. لچک ترنج شاه عباسی، شاه عباسی شیخ صفی،افشان شاه عباسی، شاه عباسی درختی، شاه عباسی جانوری، شاه عباسی تصرفی و … در زمره ی طرح های این گروه است.

نقوش دوره ی صفویه را از نظر نوع طراحیاز موارد ذیل می توان ریشه یابی نمود:

۱٫ گچبری های مساجد و ابنیه عمومی

۲٫ حجاری های مربوط به ساختمان های تاریخیازجمله دوران ساسانی و هخامنشی (نقوش طاق بستان و تخت جمشید و ….)

۳٫ کاشیکاری های مدارس و مساجد قدیمیاز جمله مدرسه قدیمی سمرقند (کاشیکاری های دوره ی تیموری)، مسجد گوهر شاد مشهد و …

۴٫ جلد کتاب ها و برگ های مذهب در بعضیاز کتب قدیمی که در آن ها ترنج و محراب به وفور مشاهده می شود.

۵٫ مینیاتورهای ایرانی قبل از دورانصفویه (از قرن ۸ تا ۱۰ هجری)

معرفی چند تخته قالی دوره ی صفوی

 تصویر ۲ - بررسی فرش دوران صفویان

۱٫ قالی اردبیل (معروف به قالی شیخ صفی):

– سال ساخت: ۹۴۶ (هـ .ق) (۲۰ سال اولیهدوره صفویه)

– مواد اولیه: تار و پود از ابریشم،پرز از پشم

– نام بافنده: مقصود کاشانی؛ نامبافنده همراه با مطلع اشعار حافظ آمده است:

جز آستان توام در جهان پناهی نیست سرمرا بجز این، در حواله گاهی نیست

این نوشته همراه با نام بافنده در بالایفرش آمده است.

– تراکم: این قالی در هر متر مربع،۵۱۷۰۰۰ گره از نوع فارسی (سنه) به کار رفته است.

– ابعاد: ۱۱۵۲×۵۳۴ سانتی متر (کار بافتآن یک سال و نیم طول کشیده است)

– طراحی: در وسط این قالی ترنج زیباییقرار دارد که ۱۲ کلاله دور آن ها را احاطه نموده است و نقش یک چهارم از این ترنجبا کلاله های مربوط، در چهار گوشه زمینه ی فرش تکرار شده و بدین ترتیب لچک هایچهار گانه ی قالی را می سازد. (لچک و ترنج).

– رنگ: زمینه ی فرش آبی سیر است و تمامیآن با گل های بسیار ظریف تزیین شده است. در داخل حاشیه ی بزرگ که با سه نوار حاشیهای باریک محصور شده، نقش کتیبه ها و گلوله هایی به صورت یک در میان دیده می شود

– محل نگهداری: موزه ی ویکتوریا آلبرتلندن (Victoria & Albert)

* این قالی نفیس، توسط شرکت زیگلر (Ziegler) که از سال ۱۸۸۳ میلادی در ایران در زمینهی تولید و تجارت فرش فعالیت می نمود، از ایران خارج شده و به مبلغ ۲۰۰۰ لیره استرلینگ،به موزه ی ویکتوریا آلبرت لندن فروخته شد.

– محل بافت: عده ای تبریز و برخی قزوینو برخی کاشان (که مرکز بافت قالی های نفیس ابریشمی بوده) را محل بافت این قالی میدانند.

* اکنون مشابه ای از این نوع قالی کهبافتش ظریف تر است، در موزه ی لس آنجلس در کالیفرنیا نگهداری می شود.

۲٫ قالی موج دریا (the sea wave carpet)

– محل نگهداری: این فرش در موزه ی وینقرار دارد.

– نقشه قالی: طراحی این فرش از طراحیهای دیگر متمایز است. در قسمتهای بالا و پایین این فرش، ترنج بسیار بزرگی تصویرشده و پیرامون آن تصاویری از یک کشتی و دریا نورد بافته شده است. گویا دلیل ایننوع طراحی، سفارش سازنده ی آن بوده، زیرا بر طبق سفارش یک بازرگان پرتغالی، که دراین دوران در بنادر جنوب ایران (بندر عباس) در رفت و آمد بوده، بافته شده است.

– ابعاد: ۷۲/۳×۷۷/۶ متر.

– مواد اولیه: تار و پود پشمی.

– تراکم: ۵۰۰ هزار گره در هر متر مربع.

– محل بافت: این فرش نفیس گویا توسطهنرمندان کرمانی بافته شده است.

۳٫ فرش چلسی: (Chelseacarpet)

– دلیل نامگذاری (چلسی): این فرش از یکیاز تاجران خیابان کینگز در چلسی واقع در لندن خریداری شده، و به همین دلیل به چلسی،معروفیت یافته است.

– مواد اولیه: تار و پود از ابریشم،پرز از پشم.

– ابعاد: ۵۴۰×۳۶۰ سانتی متر.

– گره: از نوع فارسی (سنه)

– تراکم: تعداد گره ی آن ۷۳۸۷ گره دردسیمتر مربع است.

– طراحی: این فرش دارای دو ترنچ کامل وبا کلاله های جانبی و دو نیم ترنج متصل به حاشیه و لچک هایی به نقش یک چهارم ترنجاست.

– رنگامیزی: زمینه این فرش لاکی رنگاست و در آن حیوانات شکار، مانند اهو و گوزن؛ و وحوشی مانند شیر و پلنگ و جانورانیمانند حیوانات افسانه ای (اژدها) در میان شاخ و برگ گلدار دیده می شوند. در حاشیه یاین فرش دو سری ختائی، به هم پیوسته است.

قالی سراسر گل و جانور: موزه هنر وصنعت اتریش، وین:

این قالی یکی از نفیس ترین نمونه هایموجود از گروه قالی های سراسر گل و جانور است که به دست ما رسیده است و از این نظردی بین قالی های نفیس و پرارزش مقام والایی دارد مانند قالی اردبیل و قالی شکارگاهموزه ی وین و قالی چلسی، تار و پود آن از ابریشم است. مانند قالی اردبیل در هر اینچمربع ۱۹×۱۷ گره دارد. تمام طرح (به استثنای دو گل بزرگ پیچ در پیچ ختایی سبز رنگدر وسط نیمه بالا و پایین آن) بسیار استادانه کشیده شده و با مهارت بسیار بافتهشده است. نازیبایی و اعوجاج دو گل بزرگ ممکن است بر اثر بدی بافت آن باشد، چه آنها را به طور اریب بافته اند که کار دشواری است.

حاشیه ی این قالی دارای نگاره های مارپیچبا اسلیمی های درهم پیچیده و به هم پیچیده است که با استادی کامل بافته شده، حاشیۀدرون از قاب هایی با اندازه های مساوی تشکیل شده که درون هر یک نوشته هایی بافتهشده است. باید گفت جنبۀ تزیینی این قبیل حواشی با قاب هایی که نوشته ها را در بر میگیرد باهیچ طرحی قابل مقایسه نیست. متن قالی قرمز پررنگ، حاشیه سبز سیر و حواشیذرونی زرد رنگ است.

قالی نقش گلدانی با متن سرخ: موزه ویکتوریاو آلبرت، لندن

در بین هشت تخته از نفیس ترین قالی هایجهان باید نمونه ای از قالی نقش گلدانی و اشکال مختلف آن نیز گنجانیده شود.

Lang